DOSTARCZANIE OSOBOM UPOŚLEDZONYM ODPOWIEDNIEJ WIEDZY

Nie bez znaczenia dla tego podejścia jest przyjęcie przez R. Feuer- steina założenia, że wraz ze wzbogaceniem doświadczeń osoby upośledzonej następuje poprawa jej społecznego funkcjonowania. Stworzone są bowiem warunki do coraz bardziej samodzielnej działalności poznawczej, a tym samym coraz większej autonomii w postępowaniu. Znalazło to potwierdzenie w badaniach. W trakcie 8-letniego programu badawczego nad dziećmi lekko upośledzonymi umysłowo stwierdzono nie tylko istotne zmiany w zakresie umiejętności wymaganych w szkole, ale także wyraźny wzrost motywacji do uczenia się, zmniejszenie się zachowań antyspołecznych iłd. (R. Feuerstein 1968). Podsumowując, podejście rehabilitacyjne polegające na dostarczaniu osobom upośledzonym odpowiedniej wiedzy można scharakteryzować następująco:

– uznąje się, że osoby upośledzone umysłowo mogą uczestniczyć w powszechnym procesie kształcenia pod warunkiem dostosowania treści i form tego kształcenia do ich możliwości

– specjalnie przygotowany materiał dydaktyczny dostarczany osobie upośledzonej ma na celu zmniejszenie różnicy w zakresie posiadanej wiedzy i umiejętności szkolnych między osobami normalnymi i upośledzonymi umysłowo ‚

– dalszym celem tego kształcenia jest stworzenie możliwości lepszego funkcjonowania w przyszłości osób upośledzonych umysłowo

– uznaje się, że proces kształcenia specjalnego jest celowym oddziaływaniem na jednostki upośledzone, mającym charakter wspomagania w poznawaniu przez nich otaczającej rzeczywistości.

Jeśli zgodzimy się, że proces kształcenia specjalnego jest oddziaływaniem rehabilitacyjnym, to można przyjąć, że proces usprawniania polega tutaj na wzbogacaniu osoby upośledzonej umysłowo w wiedzę, która może być przydatna w dalszym życiu społecznym. O skuteczności tego podejścia może świadczyć fakt, że większość osób lekko upośledzonych umysłowo, poddanych kształceniu specjalnemu, przestaje być rozpoznawana jako upośledzone po ukończeniu odpowiednich szkół. Można więc powiedzieć, że w sensie społecznym, następuje tutaj całkowite odwrócenie stanu upośledzenia umysłowego.

Podejście oparte na przekazywaniu wiedzy zostało zaakceptowane jako sposób oddziaływań rehabilitacyjnych stosowanych wobec osób lekko upośledzonych. Osoby głębiej upośledzone mają jednak zbyt mały potencjał intelektualny, aby przyswoić program nauczania nawet w uszczuplonej postaci. Kształcenie specjalne jest tutaj mało skuteczne i niewystarczające. Wobec tej kategorii osób zaczęto więc stosować zupełnie nowy typ oddziaływań.

ODDZIAŁYWANIE NA UPOŚLEDZONYCH UMYSŁOWO POPRZEZ MODYFIKOWANIE ICH ZACHOWANIA

Drugie z podejść, które wykorzystywane jest w rehabilitacji osób upośledzonych umysłowo, nawiązuje do trzech grup teorii uczenia się: warunkowania klasycznego, warunkowania instrumentalnego i społecznego uczenia się (R. B. Mc Carver, A. R. Cavalier). W literaturze specjalistycznej podaje się, że pierwszy wskazał na możliwość wykorzystania procesu warunkowania w usprawnianiu osób głębiej upośledzonych umysłowo A. Fuller w roku 1949 (R. B. Mc Car ver, A. R. Cavalier, nadbitka, C. C. Kier man 1974). Wytworzył on reakcję celowego ruchu ręki u 18-letniej osoby upośledzonej umysłowo, stosując jako wzmocnienie cukierki. Jednak od pierwszych, spektakularnych prób stosowania tego podejścia w rehabilitacji do wypracowania całościowych i spójnych koncepcji tego rodzaju musiało upłynąć kilkanaście lat. Dopiero w latach sześćdziesiątych opracowano całościowe systemy oddziaływań rehabilitacyjnych opartych na behawio- rystycznych teoriach uczenia się (S. W. Bijou 1963, F. L. Girardeau 1962, O. R. Lindsley 1964).

Stosunkowo niewielkie tradycje tego podejścia, a równocześnie niezwykle intensywny jego rozwój w ostatnich latach utrudniają przeprowadzenie pełnej analizy teoretycznej. Znaczne zamieszanie terminologiczne sprawia kłopot w rozpoznaniu, czy konkretna koncepcja może być zaliczona do wyróżnionej tu orientacji, czy też nie może za taką uchodzić. Teoretycy i praktycy posługują się takimi terminami, jak: „behavior modification”, „behavior therapy”, „behavior psychotherapy”, „applied behavior analysis”, „behavioral technology” itd. (S. W. Bijou, W. I. Gardner 1971, F. H. Kanfer, G. Saslow 1969, C. C. K i e r m a n 1974, J. E. Spradlin, F. L. Girardeau 1966 itd.). Odwołują się także do różnych teorii uczenia się.

Koncepcje traktujące rehabilitację jako proces modyfikowania zachowania

Można przyjąć, że tym, co łączy wszystkie koncepcje traktujące rehabilitację jako proces modyfikowania zachowania, jest przyjmowane w nich jedno fundamentalne dla behawioryzmu założenie. Głosi ono, iż zachowanie zmienia się pod wpływem efektów, jakie wywołuje w środowisku (D. E. Berlyne 1968). Mówiąc inaczej, istnieje ścisły związek między zachowaniem a efektami, jakie ono wywołuje w środowisku, które to efekty mogą być korzystne lub niekorzystne dla jednostki. Efekty korzystne będą zwiększały prawdopodobieństwo pojawiania się podobnych zbchowań, efekty niekorzystne będą zmniejszały to prawdopodobieństwo. Wynika z tego, że zachowanie jest wyuczone, a dokładniej: „to zachowanie, które powszechnie uważa się za charakterystyczne dla człowieka jako istoty rozumnej, jako członka narodu lub klasy społecznej, jest w większym stopniu wyuczone niż wrodzone” (J. Dollard, fj. E. Miller 1967, s. 32). Jeśli zgodzimy się z tym twierdzeniem, to musimy także zaakceptować ideę, która stanowi istotę podejścia behawiorystycznego. Po prostu wystarczy przejąć kontrolę nad skutkami ludzkiego zachowania, aby przejąć jednocześnie kontrolę nad samym zachowaniem (B. F. Skinner 1983). Jeśli więc będziemy umieli wywierać wpływ na to, za jakie zachowania upośledzony umysłowo będzie pozytywnie wzmacniany, to będziemy mogli czynić te zachowania typowymi dla niego i odwrotnie. Oczywiście podejście rehabilitacyjne oparte na modyfikowaniu zachowania odwołuje się do wielu innych prawidłowości sformułowanych w różnych beha- wiorystycznych teoriach uczenia się, jednak tylko prawidłowość wskazana wyżej jest wspólna dla nich wszystkich.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *